Người Việt tị nạn mang trong mình một thứ mà cả một thế hệ giáo sư Hoa Kỳ không có, và không cách chi mua được: ký ức về ngày mất nước. Chúng ta đã thấy tận mắt một guồng máy chánh trị nuốt trọn một quốc gia — không phải trong một đêm, mà qua hơn hai chục năm gặm nhấm. Chúng ta biết cái mùi của nó. Biết cái giọng của nó. Biết nó bắt đầu bằng chữ nghĩa đẹp đẽ ra sao và kết thúc bằng cái gì.
Cho nên khi người Mỹ hôm nay tranh cãi rằng đảng Dân Chủ có “cực đoan” hay không, có “ngả về phía tả” hay không, tôi ngồi nghe mà thấy lạ. Họ tranh cãi như những người chưa từng bị cháy nhà tranh cãi về mùi khói.
Bài này viết bằng sử liệu. Không suy diễn, không tô vẽ. Mỗi sự kiện dưới đây đều nằm trong văn khố Quốc Hội Hoa Kỳ, trong hồ sơ tòa án liên bang, trong biên bản các cuộc bỏ phiếu mà bất cứ ai cũng tra được. Đọc xong, quý vị tự kết luận.
Chuyện đáng để nói không nằm ở cú đánh. Nằm ở chuyện sau đó. Cử tri miền Nam gởi gậy mới tới cho Brooks như quà tặng. Báo chí miền Nam ca ngợi. Hạ Viện bỏ phiếu trục xuất Brooks — không đủ túc số, vì khối dân biểu Dân Chủ miền Nam chận lại. Brooks từ chức, về nhà, rồi tái đắc cử gần như tuyệt đối phiếu.
Đó là bài học đầu tiên, và là bài học không bao giờ cũ: bạo lực chánh trị chỉ trở thành thể chế khi tập thể đứng sau nó vỗ tay.
Cuối năm 1865, tại thị trấn Pulaski tiểu bang Tennessee, mấy sĩ quan bại trận của quân đội miền Nam lập ra một hội kín. Họ đặt tên Hy Lạp cho nó, may áo choàng trắng, chế ra mấy chức tước nghe kêu như trò trẻ con. Ba năm sau, cái trò trẻ con ấy đã trở thành lực lượng khủng bố có tổ chức nhứt lịch sử Hoa Kỳ.
Ku Klux Klan không phải một tổ chức lơ lửng ngoài chánh trị. Nó là cánh tay vũ trang của đảng Dân Chủ miền Nam trong thời Tái Thiết, và nó vận hành đúng chức năng đó: đốt trường học của người da đen, treo cổ những người ghi danh cử tri, ám sát các dân biểu Cộng Hòa da đen ngay tại tiểu bang họ đại diện.
Nathan Bedford Forrest, cựu tướng miền Nam và là Đại Phù Thủy đầu tiên của Klan, năm 1868 ngồi ghế đại biểu tại Đại Hội Toàn Quốc đảng Dân Chủ. Người ta không hề giấu giếm. Không cần giấu.
Lễ Phục Sinh năm 1873, tại quận Grant tiểu bang Louisiana, dân quân da trắng bao vây tòa hành chánh Colfax nơi những người da đen đang cố giữ kết quả bầu cử. Họ đốt tòa nhà. Họ bắn những người chạy ra. Họ hành quyết tù binh sau khi trận đánh đã tàn. Con số tử vong, tùy nguồn, từ sáu chục tới hơn một trăm rưỡi.
Vụ án lên tới Tối Cao Pháp Viện. Năm 1876, trong phán quyết Hoa Kỳ kiện Cruikshank, tòa xử rằng chánh phủ liên bang không có thẩm quyền truy tố tư nhân về những tội ấy. Toàn bộ hung thủ được thả. Từ giờ phút đó, người da đen miền Nam mất luôn tấm khiên pháp lý cuối cùng.
Sau đó là chuỗi ngày dài. White League ở Louisiana năm 1874, mặc quân phục, có súng trường, lật đổ chánh quyền tiểu bang trong ba ngày. Red Shirts ở South Carolina và Mississippi. “Kế hoạch Mississippi” năm 1875 — công thức đã được viết ra thành chiến lược: dùng bạo lực có tính toán trong mùa bầu cử để cử tri da đen không dám bước ra khỏi nhà. Không một tổ chức nào trong số đó tự nhận là độc lập. Tất cả đều công khai hoạt động dưới danh nghĩa đảng Dân Chủ tiểu bang.
Và rồi Wilmington, North Carolina, ngày 10 tháng Mười Một năm 1898. Một chánh quyền thành phố được bầu hợp pháp — liên minh giữa Cộng Hòa và Populist, gồm cả người da trắng lẫn da đen — bị lật đổ bằng súng. Tòa báo của người da đen bị đốt. Hàng chục người bị giết. Hàng trăm gia đình bị lùa ra khỏi thành phố, cấm trở về. Nhóm chủ mưu tự phong làm thị trưởng và hội đồng ngay chiều hôm đó.
Đây là cuộc đảo chánh duy nhứt lật đổ được một chánh quyền dân cử trên đất Mỹ. Nó do đảng Dân Chủ tiểu bang North Carolina tổ chức, có kế hoạch, có tuyên ngôn viết sẵn. Suốt một trăm năm sau, sách giáo khoa gọi nó là “cuộc bạo loạn chủng tộc” — chữ “bạo loạn” khéo léo xóa đi thủ phạm. Mãi tới năm 2006 tiểu bang mới lập ủy ban điều tra và gọi đúng tên: đảo chánh.
Tới đây là chỗ ít người Việt biết, mà lại là chương soi sáng nhứt cho chuyện hôm nay.
Woodrow Wilson, Tổng Thống Dân Chủ, giáo sư đại học, viện trưởng Princeton — mẫu người trí thức mà giới cấp tiến hôm nay vẫn tôn thờ. Vừa nhậm chức năm 1913, ông cho tái phân biệt chủng tộc trong công sở liên bang, thứ đã bị dẹp từ thời Tái Thiết. Nhân viên da đen bị đẩy xuống hầm, ngăn bằng vách gỗ, dùng nhà vệ sinh riêng.
Tháng Hai 1915, ông cho chiếu phim “The Birth of a Nation” — cuốn phim tôn vinh Ku Klux Klan như những hiệp sĩ cứu quốc — ngay trong Tòa Bạch Ốc. Cuốn phim ấy làm Klan hồi sinh, và tới thập niên 1920 Klan mới có số hội viên đông nhứt lịch sử: mấy triệu người.
Cùng vị Tổng Thống đó ký Đạo Luật Gián Điệp 1917 và Đạo Luật Phản Loạn 1918, bỏ tù người dân vì phát biểu phản chiến. Eugene Debs, ứng cử viên tổng thống của đảng Xã Hội, bị mười năm tù chỉ vì một bài diễn văn. Bộ trưởng Tư Pháp của ông, A. Mitchell Palmer, mở các cuộc bố ráp bắt hàng ngàn người, trục xuất hàng trăm, phần lớn không qua xét xử.
Và khi Hạ Viện do Cộng Hòa kiểm soát thông qua Đạo Luật Chống Treo Cổ Dyer năm 1922, khối Thượng nghị sĩ Dân Chủ miền Nam câu giờ tới chết. Cùng số phận ấy lặp lại năm 1935, năm 1940. Suốt gần một thế kỷ, Quốc Hội Hoa Kỳ không hình sự hóa nổi tội treo cổ người, và mỗi lần thất bại đều do cùng một khối phiếu.
Little Rock, 1957. Thống đốc Orval Faubus — Dân Chủ — điều Vệ Binh Quốc Gia chận không cho chín em học sinh da đen bước vào trường trung học. Tổng Thống Eisenhower — Cộng Hòa — phải gởi Sư Đoàn Nhảy Dù 101 tới hộ tống các em vô lớp. Lính Mỹ dàn hàng bảo vệ trẻ con Mỹ trước quân của một thống đốc Mỹ.
Birmingham, 1963. Bull Connor, Ủy viên An Ninh thành phố, xịt vòi rồng và thả chó vào đoàn biểu tình có cả thiếu niên. Ông ta không phải một viên chức địa phương vô danh: ông là Ủy Viên Toàn Quốc của đảng Dân Chủ tiểu bang Alabama.
Cùng năm ấy, Thống đốc George Wallace — Dân Chủ — đọc diễn văn nhậm chức với lời thề giữ phân biệt chủng tộc hôm nay, ngày mai, và mãi mãi, rồi tự thân đứng chận cửa Viện Đại Học Alabama.
Rồi tới đạo luật Dân Quyền 1964. Ai chống? Một khối mười tám Thượng nghị sĩ Dân Chủ miền Nam, do Richard Russell tiểu bang Georgia cầm đầu, câu giờ hơn hai tháng ròng — cuộc câu giờ dài nhứt lịch sử Thượng Viện lúc bấy giờ. Trong đó có Robert Byrd tiểu bang West Virginia, một cựu chức sắc Ku Klux Klan, đứng đọc liên tục hơn 14 tiếng đồng hồ.
Con số bỏ phiếu cuối cùng tại Thượng Viện: đảng Cộng Hòa 27 thuận 6 chống — 82%. Đảng Dân Chủ 46 thuận 21 chống — sáu mươi chín phần trăm. Tại Hạ Viện: Cộng Hòa tám mươi phần trăm thuận, Dân Chủ sáu mươi mốt phần trăm.
Đạo luật dân quyền vĩ đại nhứt thế kỷ 20 được thông qua nhờ phiếu Cộng Hòa bù vào chỗ đảng Dân Chủ thiếu. Đó là biên bản. Không ai sửa được biên bản.
Nếu một chánh đảng có quyền phủi sạch hơn 100 năm lịch sử của mình bằng câu “hồi đó khác bây giờ”, thì tại sao chính chánh đảng ấy lại đòi cả nước Mỹ phải mang mặc cảm tội lỗi về những chuyện xa hơn thế nữa? Không thể vừa đòi quốc gia phải quỳ xuống xin lỗi cho tội tổ tông, vừa đòi riêng mình được xóa án tích. Cái thước phải đo chung một chiều.
Hơn nữa, cái mà tôi muốn quý vị chú ý không phải cái nhãn, mà cái tật. Một chánh đảng có thể đổi cương lĩnh, đổi cử tri, đổi vùng địa lý — nhưng cái tật chánh trị thì di truyền qua văn hóa tổ chức, không qua bản đồ. Tật ấy là gì? Là niềm tin rằng phe mình đại diện cho điều tất yếu của lịch sử, và ai cản đường thì không phải đối thủ, mà là chướng ngại phải dẹp.
Cái tật đó, đảng Dân Chủ chưa bao giờ bỏ. Nó chỉ đổi đối tượng.
Người Việt chúng ta đọc chữ “xã hội chủ nghĩa” bằng con mắt khác người Mỹ. Họ nghe thấy trợ cấp y tế. Chúng ta nghe thấy hợp tác xã, tem phiếu, học tập cải tạo, vùng kinh tế mới.
Bởi vậy xin nói thẳng: cái đang xảy ra trong đảng Dân Chủ Hoa Kỳ không còn là chuyện suy đoán nữa.
Năm 2016 và 2020, Bernie Sanders — người tự xưng là xã hội chủ nghĩa dân chủ, người từng đi hưởng tuần trăng mật ở Liên Sô — hai lần vào tới vòng chung kết đề cử tổng thống. Năm 2025, Zohran Mamdani, đảng viên Democratic Socialists of America, đắc cử thị trưởng Nữu Ước, đọc diễn văn thắng cử trích lời Eugene Debs. Tháng Sáu năm 2026, ba ứng cử viên do ông ta ủng hộ thắng vòng sơ bộ Dân Chủ ở Nữu Ước, hai người trong đó hạ luôn dân biểu đương nhiệm của chính đảng mình. Rồi ông tuyên bố trên truyền hình toàn quốc rằng một người xã hội chủ nghĩa có thể đắc cử bất cứ chức vụ nào, ở bất cứ đâu trên đất nước này.
Đó không còn là cánh tả bên lề. Đó là người đang chọn ứng cử viên cho đảng.
Nhìn vào nội dung mà coi. Đóng băng giá thuê nhà bằng sắc lệnh. Chợ thực phẩm do thành phố sở hữu. Thuế đánh vào tài sản chớ không phải lợi tức. Y tế toàn dân do chánh phủ điều hành. Từng món một, quý vị đều đã thấy ở đâu đó rồi. Chúng ta đã thấy nó ở Sài Gòn sau tháng Tư năm 1975. Tên gọi khác, cơ chế giống hệt: nhà nước định giá, nhà nước phân phối, và người dân xếp hàng.
Về mặt tư tưởng, sự thay thế còn sâu hơn. Karl Marx chia xã hội thành giai cấp bóc lột và giai cấp bị bóc lột. Cánh tả Mỹ hôm nay chia xã hội thành nhóm áp bức và nhóm bị áp bức — theo màu da, theo phái tính, theo bản dạng. Đổi biến số, giữ nguyên phương trình. Và hệ quả cũng nguyên vẹn: khi anh đã bị xếp vào nhóm áp bức, thì lời anh nói không cần nghe, quyền anh có không cần trọng, và thiệt hại xảy tới cho anh là công lý lịch sử được thi hành.
Rồi tới ngôn luận. Trong khuôn viên đại học, diễn giả bảo thủ bị la ó không cho nói, bị hủy buổi thuyết trình, bị đuổi khỏi giảng đường. Người ta dạy cả một thế hệ rằng lời nói trái ý là một dạng bạo lực.
Một khi anh đã tin rằng lời nói của kẻ đối lập là bạo lực, thì nắm đấm của anh trở thành tự vệ. Mao Trạch Đông hiểu rõ điều này. Hồng vệ binh không bao giờ nghĩ mình đi đánh người vô tội; họ nghĩ mình đang chống trả.
Và bạo lực thiệt đã tới.
Năm 2017, dân biểu Steve Scalise bị bắn trọng thương trên sân bóng bởi một người tình nguyện của ban vận động Sanders. Năm 2020, hàng loạt thành phố cháy trong nhiều tháng, trong lúc không ít viên chức dân cử gọi đó là biểu tình ôn hòa. Năm 2022, một người mang súng tới trước nhà một Thẩm phán Tối Cao Pháp Viện với ý định giết ông. Năm 2025, các đại lý xe Tesla bị đốt trên khắp nước Mỹ như một hình thức phát biểu chánh trị.
Và ngày 10 tháng Chín năm 2025, tại Utah Valley University, Charlie Kirk — ba mươi mốt tuổi, vợ và hai con nhỏ — bị bắn chết bằng một phát đạn từ nóc nhà, giữa lúc đang đứng tranh luận với sinh viên. Thống đốc tiểu bang gọi đúng tên: một vụ ám sát chánh trị.
Cái làm người ta lạnh sống lưng không phải viên đạn. Viên đạn là hành vi của một cá nhân. Cái làm lạnh sống lưng là những gì hiện lên trên mạng xã hội trong 24 tiếng sau đó — bao nhiêu người có học, có nghề nghiệp, có địa vị, công khai viết rằng ông ta đáng chết.
Đúng 169 năm sau khi cử tri South Carolina gởi gậy mới tặng Preston Brooks.
Tôi không bảo quý vị bỏ phiếu cho ai. Người Việt tị nạn đã bị người ta chỉ đường quá nhiều lần rồi.
Chúng ta là nhóm di dân hiếm hoi trên đất nước này đã từng sống qua đoạn cuối của câu chuyện. Chúng ta biết cái gì tới trước, cái gì tới sau. Trước hết là chữ nghĩa đẹp: công bằng, giải phóng, tiến bộ. Rồi tới việc chia dân thành hai loại. Rồi tới chỗ lời nói trái ý bị gọi là tội. Rồi tới lúc kẻ chống đối không còn là người bất đồng, mà là kẻ thù. Rồi tới thứ sau cùng, thứ mà tôi không cần tả ra vì quý vị đã thấy tận mắt.
Miền Nam Việt Nam sụp không chỉ vì thiếu súng đạn. Sụp vì tới lúc quan trọng nhứt, quá nhiều người ngây thơ còn đang bận cãi nhau xem chuyện đó có thiệt sẽ xảy ra hay không.
Nước Mỹ này đã cưu mang chúng ta. Món nợ ấy trả bằng cách nào? Bằng cách nói ra điều mình đã thấy, trong khi vẫn còn được phép nói.
Vô Danh
