AFP via Getty Images - Đường phố thủ đô Havana vắng lặng trong cảnh cúp điện, thiếu xăng dầu, ảnh chụp ngày 17/3
Nhưng thay đổi như thế nào?
Trên thế giới hiện còn một nhúm nhỏ các nước theo ý thức hệ cộng sản, bao gồm Trung Quốc, Cuba, Việt Nam, Triều Tiên và Lào.
Trong đó, Trung Quốc và Việt Nam dù vẫn duy trì sự kiểm soát toàn diện của đảng cộng sản và theo đuổi mô hình nhà nước độc đảng độc đoán, nhưng từ lâu đã mở cửa nền kinh tế.
Trung Quốc đã thay đổi từ khi Đặng Tiểu Bình nêu phương châm "mèo trắng mèo đen không quan trọng, miễn là bắt được chuột".
Việt Nam, sau hơn một thập niên kiệt quệ thời hậu chiến, đã thực hiện Đổi mới, phát triển nền kinh tế nhiều thành phần và làm lành với Mỹ, thay đường lối ngoại giao "nhất biên đảo" bằng phương châm "làm bạn với tất cả các nước", mà ngày nay gọi là "ngoại giao cây tre".
Các lựa chọn đó đã giúp Trung Quốc từ một đất nước to lớn nhưng đói nghèo trở thành một siêu cường kinh tế, khoa học kỹ thuật, quân sự.
Việt Nam cũng chứng kiến nền kinh tế tăng trưởng nhanh trong ba thập niên trở lại đây.
Vậy Cuba có thể lựa chọn con đường như Trung Quốc hoặc Việt Nam hay không? Nhiều nhà quan sát đánh giá rằng, với vị trí địa lý ở gần Mỹ, nếu chọn cách tiếp cận hòa hoãn, Cuba sẽ nhanh chóng thoát khỏi tình cảnh khốn khó thâm niên, thậm chí sẽ sớm phồn vinh.
Nhưng trên thực tế, Cuba đã không đi theo con đường này.
"Khả năng [cải cách như Trung Quốc, Việt Nam] là rất thấp. Họ đã bỏ lỡ cơ hội để thực hiện các cải cách mang tính nền tảng như vậy trong giai đoạn của chính sách đối thoại thời Obama và giờ thì đã quá trễ," chuyên gia Arcos đánh giá.
Theo ông, Hoa Kỳ sẽ không chấp nhận một sự chuyển đổi như vậy và sẽ tiếp tục thúc đẩy sự thay đổi chế độ, khi mà "có thể thấy Tổng thống Trump đang tìm kiếm sự thay đổi chế độ hoàn toàn".
"Như chúng ta đã thấy ở Venezuela, rõ ràng Tổng thống Trump thích các dàn xếp mang tính giao dịch.
Tuy nhiên, mô hình Venezuela không thể áp dụng tại Cuba nếu điều ông ấy tìm kiếm là sự thay đổi chế độ hoàn toàn," ông Arcos nói.
Theo ông, giải pháp duy nhất để đảm bảo cả an ninh quốc gia của Mỹ và tự do cho người dân Cuba là một sự chuyển tiếp đầy đủ lên dân chủ tại hòn đảo này.
"Một Cuba dân chủ về chính trị và phồn vinh về kinh tế sẽ là một láng giềng tốt hơn rất nhiều cho nước Mỹ và cho cả Tây Bán Cầu so với chế độ hiện tại," ông kết luận.
Phản kháng từ bên trong
Trong những năm Fidel và Đảng Cộng sản lãnh đạo Cuba, với đời sống kinh tế khó khăn và không gian chính trị bị bó buộc, sự phản kháng trong lòng đất nước vẫn luôn âm ỉ.
Vào năm 2023, nữ nhà báo tự do Yoani Sanchez nói trong một cuộc trả lời phỏng vấn trang tin của Đại học Miami (Mỹ) rằng lãnh tụ Raúl Castro luôn tìm cách "phát đi thông điệp sẽ không cho phép các đảng phái, nhóm hay tổ chức không được nhà nước công nhận tồn tại".
Nhưng bà cũng nói rằng việc gia tăng đàn áp và siết chặt kiểm soát là hệ quả của sự gia tăng hoạt động xã hội dân sự. Theo bà, giới chức có lý do để lo ngại, bởi "rõ ràng đang có sự đa dạng hóa [trong xã hội dân sự] và có thể gọi là gia tăng bất đồng".
Chuyên gia Arcos đánh giá: "Đối lập chính trị đã tồn tại từ cuối thập niên 1980, nhưng chế độ này đã duy trì sự kiểm soát thông qua đàn áp tàn bạo và cưỡng bức lưu vong, vốn là đặc trưng của tất cả các chế độ toàn trị."
Theo ông, sự đối lập vẫn còn đó, nhưng không thể được tổ chức theo cách mà phe đối lập ở Venezuela đã làm và cũng không tạo ra một sự đe dọa sát sườn cho chế độ.
Ông cho rằng trong bối cảnh mà chế độ không tự nguyện thay đổi, thì "các cuộc đại biểu tình cùng với sự cổ vũ từ nước ngoài sẽ kích hoạt cho thay đổi."
"Các cuộc đại biểu tình có thể làm xoay chuyển cán cân hiện nay, như đã từng xảy ra ở châu Âu vào năm 1989," ông nói.
Mới đây, giữa cơn khủng hoảng toàn diện, người ta lại thấy những gợn sóng cuồng nộ. Đáng kể nhất là sự kiện đám đông tấn công một văn phòng Đảng Cộng sản Cuba ở thành phố Moron thuộc tỉnh miền trung Ciego de Ávila vào đêm 14/3.
Cuộc nổi dậy đã bị dập tắt nhanh chóng, nhưng xét tình hình hiện nay, không thể lường được điều gì sẽ xảy ra kế tiếp, nhất là khi có các tác động từ bên ngoài.
Video: Nhiều người tấn công văn phòng Đảng Cộng sản ở Moron hôm 14/3
Việt Nam giúp gì?
Ở thành phố Đông Hà (nay là một phường) thuộc tỉnh Quảng Trị có một bức tượng Fidel Castro to lớn nằm giữa một công viên mang tên ông.
Trên đế tượng có dòng chữ, trích từ một phát biểu thời chiến của Fidel: "Vì Việt Nam, Cuba sẵn sàng hiến dâng cả máu của mình."
Quảng Trị là nơi Fidel từng đến vào năm 1973, trong giai đoạn khốc liệt của Chiến tranh Việt Nam.
Nhiều người lớn tuổi ở Quảng Trị đến nay còn kể lại giai thoại khi ông Fidel đến, nằm trên giường thì thò cả chân ra ngoài, vì ông rất cao lớn (trên 1,9m). Nhiều người Việt Nam, khi nói về Cuba và Fidel, vẫn giữ tình cảm ngưỡng mộ và xúc động chân thành, và vẫn nhắc lại câu nói "hiến dâng cả máu" của ông.
Mỗi khi Cuba khó khăn và chính quyền Việt Nam phát động quyên góp, nhiều người sẵn sàng góp tiền để ủng hộ. Một cuộc huy động như vậy hồi năm ngoái của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam đã thu được 615 tỷ đồng.
Nhưng bên cạnh tình đồng chí, bạn bè, vốn xuất phát từ thời quá khứ khó khăn, thì nhiều người Việt Nam cũng tỏ ra ái ngại cho hoàn cảnh của Cuba.
Phát biểu của ông Tô Lâm phản ánh điều này, kiểu như một câu nói thẳng, "tôi thương bạn nhưng bạn kém quá".
AFP via Getty Images - Chủ tịch Cuba Miguel Díaz-Canel (phải) đón Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Cung Cách mạng ở Havana ngày 26/9/2024
Trong phát biểu tại Quốc hội, ông Tô Lâm nói rằng ông "mang chuyện khoán 10 ra nói ở đấy, người ta mừng lắm".
Khoán 10 là một chính sách sửa sai cho nền kinh tế kế hoạch với mô hình hợp tác xã nông nghiệp kém hiệu quả, giúp một đất nước nông nghiệp như Việt Nam từ chỗ đói ăn trở thành cường quốc xuất khẩu gạo và nhiều mặt hàng nông sản khác.
Ông Tô Lâm nói rằng Cuba phải đổi mới cách quản lý, "chứ tất cả vào nhà nước hết, với người lao động thì làm ra năm tấn hay mười tấn cũng không ảnh hưởng gì tới người ta, không khuyến khích lao động được".
"…Phải kinh tế tư nhân, phải nghĩ cái gì đấy mới khuyến khích sức lao động của người ta. Lợi ích của nhà nước cũng phải có lợi ích của người dân… Chứ như thế này thì người ta bảo, đi làm như thế này thôi, chứ làm nữa cũng chả được cái gì," ông kết luận.
Đây là bài học của Việt Nam từ bốn thập niên trước, nhưng bây giờ được trình bày như thể là bài học mới cho Cuba.
Ông Tô Lâm còn nói về việc "các bạn bảo giao cho nghìn hécta [để trồng lúa], tôi bảo nghìn hécta là đủ ăn, rồi sang năm giao khoảng hai mươi nghìn hécta, hai mươi nghìn nữa thì Cuba đủ lương thực cho 9-10 triệu dân, thậm chí còn có gạo bán sang các nước Caribe."
Rồi ông còn nói Việt Nam có thể giúp làm nhà máy điện mặt trời, "cả thủ đô Havana không sợ thiếu điện".
Thực ra, Việt Nam đã giúp đỡ và cũng có đầu tư vào Cuba từ nhiều năm qua, bên cạnh các khoản cứu trợ khẩn cấp.
Chẳng hạn doanh nghiệp AgriVMA đã đầu tư canh tác lúa với năng suất trên 7 tấn/ha, trên diện tích hơn 1.000ha tại huyện Los Palacios, tỉnh Pinar del Río. AgriVMA cũng đầu tư vào chăn nuôi, thức ăn gia súc và nhập khẩu vật tư nông nghiệp.
Theo thông tin công bố vào tháng 10/2025, với 10 dự án đầu tư vào các lĩnh vực như vật liệu xây dựng, phân bón, dược phẩm, năng lượng mặt trời, Việt Nam là nhà đầu tư châu Á lớn nhất tại nước này.
Tổng Bí thư Tô Lâm, trước các đại biểu Quốc hội, đã chỉ ra rất cụ thể những việc mà Việt Nam có thể giúp Cuba, như trồng lúa, xây nhà máy điện.
"Ta đi vào giúp những cái như thế, bạn rất mừng," ông nói.
Tuy nhiên, với kinh nghiệm đổi mới kinh tế và bình thường hóa quan hệ với Mỹ, mà tới nay đã thiết lập Quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện, cấp cao nhất trong thang bậc quan hệ ngoại giao của Việt Nam, giới quan sát cho rằng Việt Nam có thể cung cấp cho Cuba nhiều hơn thế.
Đó là kinh nghiệm đổi mới cơ chế và cách thức vượt qua các rào cản ý thức hệ để đối thoại hiệu quả với người Mỹ.
Dien bien hoa binh
