Qua ba câu chuyện trong Cổ Học Tinh Hoa của Nguyễn Văn Ngọc và Trần Lê Nhân
“Người có tài mà không có đức khiêm nhường thì tài năng dễ trở thành mầm họa. Kẻ có chút quyền mà sinh lòng ngạo mạn thì chính quyền lực ấy có ngày sẽ đưa họ đến chỗ cô độc và suy vong.”
Trong cuộc sống, con người có thể khác nhau về tài năng, học vấn, địa vị, tiền bạc và quyền lực. Nhưng có một điều mà cổ nhân luôn nhắc nhở: Giá trị đích thực của con người không nằm ở chỗ họ đứng cao hơn người khác bao nhiêu, mà ở cách họ đối xử với những người đứng thấp hơn mình như thế nào.
Một người có tài chưa chắc đã có đức. Một người có chức vị chưa chắc đã có nhân cách. Và một người luôn vênh váo, tự cho mình hơn thiên hạ, đôi khi lại chính là người đang cố che giấu sự nghèo nàn trong tâm hồn.
Đọc lại ba câu chuyện Ông lão bán dầu, Vợ chồng người nước Tề và Bọ ngựa chống xe trong bộ sách Cổ Học Tinh Hoa, chúng ta nhận ra ba hình ảnh khác nhau của thói kiêu ngạo: Cậy tài mà khinh người, giả sang để che giấu sự thấp kém, và cuồng vọng đến mức không biết lượng sức mình.
Ba câu chuyện ấy tuy ra đời từ những thời đại xa xưa nhưng vẫn mang tính thời sự, đặc biệt khi soi chiếu vào cách hành xử của một số người trong xã hội, trong các tổ chức, hội đoàn và ngay cả trong những tập thể mang danh nghĩa phục vụ cộng đồng.
I. Ông lão bán dầu – Khi chút tài năng trở thành cái cớ để khinh người
Trần Nghiêu Tư nổi tiếng bắn cung giỏi. Bắn mười phát trúng tám, chín phát, quả là một tài năng đáng nể. Nhưng điều đáng tiếc là ông không chỉ tự hào về tài nghệ của mình mà còn muốn thiên hạ phải cúi đầu thán phục.
Khi ông lão bán dầu thản nhiên nhận xét rằng tài bắn cung ấy chẳng qua do quen tay, Trần Nghiêu Tư nổi giận.
Tại sao lại nổi giận?
Bởi ông không chịu nổi việc có người không tán thưởng mình!
Đây chính là căn bệnh của những người tự phụ: Họ chỉ thích nghe lời khen, không muốn nghe lời nhận xét trái ý. Ai tán tụng thì được xem là bạn. Ai góp ý thì bị xem là kẻ chống đối.
Thế nhưng, ông lão bán dầu không tranh cãi. Ông chỉ lặng lẽ biểu diễn tài nghệ rót dầu xuyên qua lỗ đồng tiền mà không làm vấy bẩn bên ngoài.
Một hành động đơn giản nhưng đủ sức đánh đổ cả sự kiêu căng.
Điều đáng quý là cuối cùng Trần Nghiêu Tư biết cười và chấp nhận lời ông lão. Như vậy, ông vẫn còn khả năng sửa mình.
Người kiêu ngạo chưa hẳn đã hết đường tiến bộ. Nhưng người kiêu ngạo đến mức không còn biết nhận lỗi thì đã tự đóng cánh cửa tiến bộ của chính mình.
Trong một hội đoàn cũng vậy, có người từng đóng góp công sức, từng giữ chức vụ, từng làm được đôi ba việc hữu ích rồi tưởng rằng mình có quyền đứng trên tất cả.
Họ quên rằng thành quả của một tổ chức thường là công sức của nhiều người. Một vị chủ tịch không thể tự mình làm nên một cộng đồng. Một trưởng ban không thể tồn tại nếu không có sự cộng tác của các thành viên.
Người lãnh đạo giỏi phải biết lắng nghe. Người lãnh đạo chỉ muốn được ca tụng thì sớm muộn cũng trở thành tù nhân của chính lòng tự phụ.
II. Vợ chồng người nước Tề – Ban ngày vênh váo, sau lưng cúi lạy
Nếu câu chuyện ông lão bán dầu phê phán thói cậy tài, thì chuyện người đàn ông nước Tề lại là một bức tranh châm biếm cay độc về thói giả danh, khoe khoang và đạo đức giả.
Người đàn ông ấy ngày ngày trở về nhà trong dáng vẻ no say, tự hào khoe rằng mình được giao du với những bậc quyền quý.
Trước mặt vợ, anh ta là người có địa vị.
Trong lời nói, anh ta là kẻ được giới giàu sang kính trọng.
Nhưng sự thật lại hoàn toàn trái ngược.
Anh ta phải đi xin thức ăn thừa ở những nơi người ta cúng tế ngoài nghĩa địa.
Đáng khinh không phải vì anh ta nghèo đói. Nghèo không phải là một tội lỗi. Đáng chê trách chính là việc anh ta lấy sự dối trá làm danh dự, lấy bộ mặt kiêu căng để che đậy hành vi của mình.
Câu chuyện gợi nhớ lời cổ nhân:
“Hôn dạ khất ai, kiêu nhân bạch nhật.”
Nghĩa là lúc tối tăm thì van xin, quỵ lụy; giữa ban ngày lại lên mặt kiêu căng với thiên hạ.
Đó là hình ảnh của một hạng người có hai bộ mặt.
Trước người có quyền thế thì khúm núm, nịnh nọt, nói những lời ngọt ngào đến mức đánh mất lòng tự trọng.
Nhưng đối với người yếu thế, người không có chức quyền, họ lại lên giọng dạy đời, tỏ vẻ ta đây, thậm chí khinh miệt và chèn ép.
Đặc biệt, có những người khi đứng trước cấp trên thì một dạ hai thưa, nhưng khi được giao chút quyền hành lại tưởng mình là nhân vật không ai được phép đụng đến.
Họ không kính trọng con người. Họ chỉ kính trọng quyền lực.
Họ không quý trọng sự thật. Họ chỉ quý trọng những gì có lợi cho bản thân.
Họ cũng chẳng thật lòng trung thành với ai. Điều họ trung thành nhất chính là quyền lợi của mình.
Kẻ xu nịnh người trên mà khinh miệt người dưới không phải là người biết lễ nghĩa, mà là người thiếu khí tiết.
Điều bi thảm nhất của người đàn ông nước Tề không phải là chuyện đi xin thức ăn, mà là khi sự thật bị phơi bày, những lời khoe khoang của anh ta trở thành trò cười.
Danh dự một khi đã mất vì dối trá thì không thể lấy lại chỉ bằng những lời tự xưng.
III. Bọ ngựa chống xe – Khi sự cuồng vọng vượt quá khả năng
Hình ảnh con bọ ngựa giương càng chống lại bánh xe là một biểu tượng sâu sắc của cổ học.
Con bọ ngựa có lòng gan dạ. Điều đó không thể phủ nhận.
Nhưng gan dạ khác với liều lĩnh.
Can đảm là biết nguy hiểm mà vẫn hành động vì một mục đích chính đáng, có suy xét. Còn cuồng vọng là không hiểu khả năng của mình, không biết hoàn cảnh, nhưng vẫn tưởng rằng chỉ cần lớn tiếng và tỏ vẻ hung hăng là có thể chiến thắng.
Trong nguyên truyện, thái độ của bọ ngựa còn được nhìn nhận ở khía cạnh đáng trọng về lòng dũng cảm. Tuy nhiên, thành ngữ “bọ ngựa chống xe” về sau cũng được dùng để cảnh tỉnh những hành động không biết tự lượng sức.
Con người cũng vậy.
Có người chỉ mới nắm một chức vụ nhỏ đã tưởng mình có quyền quyết định tất cả.
Có người chỉ được một nhóm người tung hô đã tưởng tiếng nói của mình là tiếng nói của cả cộng đồng.
Có người mới đạt được chút thành công đã vội xem thường những người từng giúp đỡ mình.
Nguy hiểm hơn, khi có người góp ý, họ không chịu suy xét đúng sai mà lập tức cho rằng người khác ganh ghét, chống phá hoặc không tôn trọng mình.
Đó là dấu hiệu của một tâm hồn đang bị lòng tự phụ chi phối.
Trong một tổ chức, nếu người lãnh đạo không phân biệt được giữa sự phản biện thiện chí và hành động phá hoại, họ rất dễ đi đến chỗ độc đoán.
Họ sẽ chọn người biết vâng lời thay vì người có khả năng.
Họ sẽ thích người biết ca tụng thay vì người dám nói thật.
Cuối cùng, xung quanh họ chỉ còn những tiếng vỗ tay, trong khi những người có năng lực và lòng tự trọng lần lượt ra đi.
Một người lãnh đạo có thể thất bại vì thiếu tài, nhưng một tổ chức có thể suy sụp vì người lãnh đạo thiếu đức khiêm nhường và không chịu nghe lời ngay thẳng.
IV. Số phận của kẻ kiêu ngạo – Cái giá phải trả
Cổ nhân thường nhắc đến đạo lý “Mãn chiêu tổn, khiêm thụ ích”, nghĩa là tự mãn thì chuốc lấy tổn hại, khiêm nhường thì nhận được lợi ích.
Nhìn vào đời sống, chúng ta thấy kẻ kiêu ngạo thường phải đối diện với những hậu quả sau đây.
Thứ nhất, đánh mất sự kính trọng của người khác.
Người ta có thể kính nể một chức vụ, nhưng chưa chắc kính trọng người giữ chức vụ ấy.
Quyền lực có thể khiến người khác phải nghe lệnh, nhưng không thể bắt họ thật lòng quý mến.
Một người càng dùng chức quyền để áp đặt, càng dễ khiến người khác xa lánh.
Thứ hai, trở thành nạn nhân của những lời xu nịnh.
Người kiêu ngạo thích được khen. Kẻ xu nịnh lại rất giỏi khai thác lòng ham muốn ấy.
Một bên cần được tâng bốc, một bên cần lợi lộc.
Hai bên gặp nhau, tưởng là tri kỷ, nhưng thực chất chỉ là mối quan hệ lợi dụng lẫn nhau.
Đến khi quyền lực không còn, những lời ca tụng cũng có thể biến mất.
Thứ ba, mất khả năng tự sửa sai.
Đây là hậu quả nguy hiểm nhất.
Người biết mình sai còn có cơ hội sửa chữa. Người luôn nghĩ mình đúng sẽ tiếp tục phạm sai lầm.
Sai lầm nhỏ không được sửa sẽ thành sai lầm lớn. Một quyết định thiếu sáng suốt nếu được bao che bằng lòng tự ái có thể dẫn đến những hậu quả không thể cứu vãn.
Thứ tư, bị cô lập ngay giữa đám đông.
Có những người lúc đương quyền, chung quanh lúc nào cũng đông đúc, lời khen không dứt.
Nhưng khi gặp hoạn nạn, họ mới phát hiện những người từng tung hô mình không phải là bạn.
Đám đông từng vỗ tay chưa chắc là những người sẽ đứng bên cạnh khi họ thất thế.
Thứ năm, để lại một tiếng xấu thay vì một sự nghiệp đáng nhớ.
Đời người rồi cũng qua. Chức vụ nào cũng có nhiệm kỳ. Quyền hành nào rồi cũng có ngày phải trao lại.
Điều còn lại không phải chiếc ghế đã từng ngồi, mà là cách người ấy đã sống và đối xử với đồng loại.
Một người từng giữ chức vụ cao nhưng sống khiêm cung, công bằng và có tình nghĩa vẫn được người đời nhắc đến với lòng kính trọng.
Trái lại, người chỉ biết tự đề cao mình, chèn ép người khác và xem thường tập thể thì dù từng có quyền lực, sau cùng cũng có thể chỉ còn là một bài học đáng buồn.
Tuy nhiên, không phải người kiêu ngạo nào cũng nhất định thất bại hay bị trừng phạt. Có người vẫn giữ được địa vị trong một thời gian dài. Nhưng cái giá họ có thể phải trả chính là sự nghèo nàn trong các mối quan hệ, sự mất mát niềm tin và khả năng tự hoàn thiện.
V. Bài học dành cho những người làm công tác cộng đồng
Một tập thể muốn phát triển không thể chỉ dựa vào những bản điều lệ đẹp đẽ, những lời tuyên bố hùng hồn hoặc những danh xưng đầy vẻ trang trọng.
Cộng đồng cần những con người có khả năng, có tinh thần trách nhiệm và nhất là có lòng khiêm nhường.
Người lãnh đạo tập thể không phải là ông chủ của tập thể.
Chức vụ là trách nhiệm được giao phó, không phải đặc quyền để ban phát ân huệ hay đòi hỏi sự phục tùng vô điều kiện.
Người được bầu vào chức vụ phải hiểu rằng sự tín nhiệm của tập thể không phải là một tấm giấy chứng nhận mình luôn luôn đúng.
Trái lại, càng giữ trách nhiệm cao càng phải biết tự xét mình.
Khi có người bất đồng quan điểm, cần lắng nghe lý lẽ.
Khi có người góp ý, cần xem xét nội dung.
Khi có sai sót, phải đủ can đảm nhận trách nhiệm.
Và khi có người tài giỏi hơn mình, phải biết trân trọng thay vì tìm cách loại bỏ.
Một tổ chức lành mạnh không phải là nơi mọi người đều nói giống người lãnh đạo. Đó phải là nơi mọi thành viên được quyền phát biểu, tranh luận và đóng góp trong tinh thần tôn trọng nội quy và quyền lợi chung.
Đặc biệt, cần phân biệt rõ giữa lòng tự trọng và thói tự cao.
Người có lòng tự trọng không chịu làm điều trái lương tâm.
Người tự cao lại không chịu để ai nói điều trái ý mình.
Người tự trọng biết bảo vệ danh dự bằng hành động chính đáng.
Người tự cao thường cố bảo vệ cái tôi bằng sự áp đặt.
Hai thái độ ấy nhìn bên ngoài có thể giống nhau, nhưng bản chất hoàn toàn khác biệt.
VI. Lời kết – Cái ghế có thể nâng thân xác, nhưng không thể nâng nhân cách
Ba câu chuyện cổ học để lại cho chúng ta ba lời cảnh tỉnh.
Trần Nghiêu Tư dạy rằng người có tài vẫn cần học đức khiêm nhường.
Người đàn ông nước Tề nhắc rằng sự khoe khoang không thể che giấu sự thật mãi mãi.
Con bọ ngựa chống xe nhắc rằng lòng can đảm cần đi đôi với sự hiểu biết và khả năng tự lượng sức mình.
Ngẫm cho cùng, kẻ kiêu ngạo đáng thương hơn đáng sợ, bởi nhiều khi họ không biết chính mình đang đánh mất điều gì.
Họ tưởng những lời tung hô là lòng kính trọng.
Họ tưởng sự im lặng của người khác là sự đồng tình.
Họ tưởng chức vụ là tài năng, quyền lực là uy tín, và sự phục tùng là tình nghĩa.
Đến một ngày, khi chiếc ghế không còn, khi những tiếng vỗ tay lắng xuống, khi những người xu nịnh tìm đến một quyền lực khác, họ mới có thể nhận ra rằng những thứ mình từng tự hào chưa chắc là giá trị đích thực của bản thân.
Nhưng lúc ấy, liệu họ còn đủ can đảm để nhìn lại chính mình?
Lịch sử và cuộc đời đã nhiều lần chứng minh rằng danh vọng có thể đến rất nhanh, nhưng nhân cách phải được xây dựng bằng cả một đời người.
Một người khiêm nhường không có nghĩa là yếu đuối.
Một người biết nhận lỗi không có nghĩa là hèn nhát.
Và một người biết lắng nghe người khác không có nghĩa là thiếu bản lĩnh.
Trái lại, chỉ người thực sự có bản lĩnh mới dám thừa nhận rằng mình không phải lúc nào cũng đúng.
Xin kết thúc bài xã luận bằng một suy ngẫm:
Người càng hiểu biết càng thấy mình còn nhiều điều phải học. Người càng thiếu hiểu biết đôi khi lại càng tưởng rằng thiên hạ chẳng ai bằng mình.
Chức vụ có thể làm một người cao hơn trong sơ đồ tổ chức, nhưng chỉ có đức độ mới làm người ấy cao hơn trong lòng người khác.
Và cuối cùng, số phận đáng buồn nhất của kẻ kiêu ngạo không nhất thiết là mất chức, mất quyền hay mất tiền bạc, mà là đến cuối đời vẫn không nhận ra vì sao người khác không còn kính trọng mình.
DUY VĂN – HÀ ĐÌNH HUY
(Publisher & Editor – Chief of Modern Life Media)
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét