Iran phong tỏa eo biển Hormuz để kháng cự lại cuộc can thiệp quân sự do Hoa Kỳ và Israel phát động từ ngày 28/2/2026.
Đình chiến từ đầu tháng 4, nhưng tổng thống Donald Trump liên tục đe dọa tấn công trở lại, nếu Teheran không đáp ứng
được các đòi hỏi của Washington về một thỏa thuận hạt nhân.
Đăng ngày: 20/05/2026 - 15:44 Sửa đổi ngày: 20/05/2026 - 17:30
Tình hình eo biển Hormuz khó sớm trở lại bình thường. Việc phong tỏa eo biển này gây tắc nghẽn không chỉ về cung ứng nhiên
liệu dầu khí mà cả phân bón, ảnh hưởng trực tiếp đến nông nghiệp toàn cầu. Bởi khu vực này là nơi vận chuyển của khoảng
một phần ba lượng phân bón xuất khẩu toàn thế giới, tương đương khoảng 16 triệu tấn/năm (tổng sản lượng toàn cầu là 200
triệu tấn).
Hôm 11/05/2026, hơn hai tháng kể từ khi xung đột bùng phát, ông Jorge Moreira da Silva, người đứng đầu nhóm công tác Liên
Hiệp Quốc chịu trách nhiệm tìm cách khơi thông eo biển cho vận tải phân bón, cảnh báo « chỉ còn vài tuần lễ hành động để tránh
một cuộc khủng hoảng nhân đạo lớn », và nếu tình hình hiện nay tiếp tục, sẽ có thêm 45 triệu người bị đẩy vào nạn đói.
***
1/ Eo biển Hormuz bị phong tỏa tác động ra sao đến lĩnh vực « phân bón » ?
Khu vực Vịnh Ba Tư là một trong nơi sản xuất phân bón hàng đầu thế giới, cung cấp « từ 30 đến 35% lượng xuất khẩu chất urê
toàn cầu », loại phân bón được sử dụng rộng rãi nhất thế giới, và « từ 20 đến 30% lượng amoniac xuất khẩu », theo một báo cáo
của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hiệp Quốc (FAO). Bên cạnh việc tàu thuyền vận chuyển bị phong tỏa, các địa điểm
sản xuất cũng bị ảnh hưởng bởi chiến tranh, cụ thể như nhà máy lọc dầu Ras Laffan của Qatar và khu vực sản xuất amoniac tại
cơ sở này đã bị tấn công vào ngày 2/3. Tại Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, Ả Rập Xê Út, Iran, Jordani và Qatar, nhiều
nhà máy đã phải tạm ngừng hoặc giảm sản xuất
Vịnh Ba Tư cũng là điểm trung chuyển các nguyên liệu thô, chẳng hạn như lưu huỳnh và amoniac, cho phép các quốc gia khác tự
sản xuất phân bón. Khí tự nhiên hóa lỏng (LNG), mà các nước vùng Vịnh chiếm 20% lượng khí xuất khẩu toàn cầu, cũng là « nguồn
năng lượng chính để sản xuất amoniac, một thành phần cơ bản của tất cả các loại phân đạm », theo Viện Nghiên cứu Chính sách
Lương thực Quốc tế (IFPRI). Ảnh hưởng dây chuyền : Các quốc gia ngoài Vùng Vịnh, như Maroc, Tunisia hay Nam Phi, đã phải
giảm sản lượng phân bón kể từ khi bắt đầu cuộc xung đột. Theo báo cáo của bộ Tài Chính Pháp, « tại Ấn Độ, một số nhà sản xuất
urê đã phải bắt đầu giảm sản lượng », « tại Pakistan, nguồn cung cấp khí đốt cho một số nhà máy sản xuất phân bón đã bị gián đoạn ».
Nhà nghiên cứu Jaron Porciello, Đại học Cornell (Mỹ), trên trang The Conversation, nhấn mạnh, không giống như dầu mỏ, không có
kho dự trữ chiến lược phối hợp quốc tế nào đối với phân bón, để giúp đối phó với việc nguồn cung bị gián đoạn. Theo Ngân hàng
Thế giới, tháng 5/2026, giá một tấn urê đạt mức hơn 700 đô la, tăng 53% so với tháng 2 và đạt mức cao nhất từ 4 năm nay.
Theo nhiều chuyên gia, việc thiếu hụt urê có nguy cơ ảnh hưởng đến năng suất ngay lập tức, bởi nitơ, có nhiều trong urê (mà các
nước Vùng Vịnh chiếm đến 1/3 lượng xuất khẩu toàn cầu), là chất chính giúp cây trồng phát triển. Nếu thiếu nitơ, lượng protein trong
lúa mì chẳng hạn sẽ giảm mạnh, sản lượng cũng sẽ sụt giảm nghiêm trọng. Ông Andy Jung, chuyên gia tập đoàn phân bón Mỹ Mosaic,
giải thích : nông dân có thể giảm lượng phân lân hoặc phân kali, mà không ảnh hưởng ngay lập tức đến năng suất, nhưng việc bỏ qua
phân urê sẽ gây hậu quả nghiêm trọng (La Tribune). Theo FAO, sản lượng ngô – lương thực chủ yếu tại nhiều nước châu Phi - có
thể giảm đến 40%, do thiếu phân bón.
2/ Eo biển Hormuz bị phong tỏa khiến vận tải phân bón và nguyên liệu sản xuất phân bón bị ngăn chặn, các quốc gia và khu vực nào dễ bị tổn thương nhất?
Trên đài France Info, ông David Laborde, giám đốc bộ phận kinh tế nông nghiệp thực phẩm của Tổ chức Lương Nông Liên Hiệp Quốc
cho biết, để giải đáp câu hỏi này, cần đặt thêm ba câu hỏi cụ thể. (1) Quốc gia đó có sử dụng nhiều phân bón không, (2) những loại
phân bón này có phải là hàng nhập khẩu không, và (3) những mặt hàng nhập khẩu này có đến từ Vùng Vịnh hay không.
Trước hết có thể nói Vùng Vịnh Ba Tư là nhà cung cấp chính cho nhiều quốc gia ở châu Phi, châu Á và châu Mỹ Latinh. Theo FAO,
« nhiều nền kinh tế châu Phi phụ thuộc nặng nề vào phân bón nhập khẩu từ vùng Vịnh », cụ thể như Sudan nhập khẩu 54% phân bón,
Tanzania 31%, Somalia 30%, Kenya 26% hay Mozambique 22%. Malawi gần như phụ thuộc hoàn toàn vào hàng nhập khẩu, trong đó
60% đến từ vùng Vịnh. Trang mạng Pháp chuyên về chính trị quốc tế Le Grand Continent nhận định, rủi ro với châu Phi là rất lớn, vì
sản xuất nông nghiệp châu Phi đa phần do các hộ nông dân nhỏ, vì vậy có rất ít khả năng đối phó được với các cuộc khủng hoảng
như thế này.
Các quốc gia châu Á cũng nằm trong số những nước bị ảnh hưởng nặng nề nhất. Jordani nhập khẩu đến 79% phân bón từ vùng Vịnh
Ba Tư, Bangladesh 53%, Sri Lanka 36% và Pakistan 27%. Theo Liên Hiệp Quốc, Ấn Độ và Trung Quốc mỗi nước nhập khẩu khoảng
20% lượng phân bón. Tình hình tại nhiều quốc gia châu Á càng trở nên bấp bênh hơn do nền nông nghiệp thâm canh, sử dụng lượng
phân bón rất lớn trên mỗi hecta. FAO cảnh báo : « Việc giao hàng chậm trễ hoặc không đủ có thể dẫn đến năng suất thấp hơn đối với
các loại cây trồng chủ lực như lúa, lúa mì và ngô vào cuối năm nay », « gây ra rủi ro đặc biệt nghiêm trọng đối với các khu vực đông
dân cư ở châu Á », nơi các loại cây trồng này là nguồn lương thực chủ yếu.
Các chuyên gia cũng dẫn chứng trường hợp của Brazil - quốc gia xuất khẩu lớn các mặt hàng như đậu nành, ngô và đường - nhập
khẩu một phần năm lượng phân bón từ vùng Vịnh. FAO nhấn mạnh, nếu nông dân Brazil giảm dùng phân bón, năng suất nông nghiệp
chắc chắn sẽ giảm, để lại nhiều hậu quả đối với thị trường lương thực toàn cầu.
Việc eo biển Hormuz bị phong tỏa tác động nặng nề đến nông nghiệp. Chuyên gia nông nghiệp và thực phẩm David Laborde nhấn mạnh,
chiến tranh ở Trung Đông ảnh hưởng đến toàn bộ khả năng sản xuất, chế biến hay vận chuyển lương thực, thực phẩm, mà các nước
gánh nhiều hậu quả nặng nề nhất thường là các nước nghèo, không có nguồn dự trữ chiến lược, chưa kể đến việc hiện tượng El Niño,
chu kỳ thời tiết nóng, có nguy cơ sẽ ập đến vào cuối năm nay, làm tình hình nông nghiệp ở nhiều nơi vốn đã thê thảm càng thêm thê
thảm hơn.
3/ Trong bối cảnh chưa mở lại được eo biển Hormuz, cộng đồng quốc tế có những nỗ lực nào để giảm nhẹ các tác hại trong lĩnh vực này ?
Đây là lần thứ hai trong những năm gần đây, cộng đồng quốc tế đối mặt với một cuộc khủng hoảng lương thực lớn, tiếp theo cuộc khủng
hoảng do chiến tranh Nga xâm lược Ukraina. Liên Hiệp Quốc đã đề xuất một cơ chế, xuất phát từ Sáng kiến Ngũ cốc Biển Đen, nhằm
tạo điều kiện cho việc mở hành lang vận chuyển, cho phép năm tàu chở phân bón/mỗi ngày đi qua eo biển. Một đặc phái viên của Liên
Hiệp Quốc đã được bổ nhiệm vào cuối tháng 3/2026 để đàm phán với các bên xung đột (gồm Iran, Hoa Kỳ và Israel). Tuy nhiên, cho
đến nay vẫn chưa có triển vọng khơi thông nào.
Theo một thẩm định đầu tháng 4, trước thềm cuộc đàm phán đầu tiên giữa Mỹ và Iran tại Islamabad (12/04), trong thời gian quân đội
Mỹ chưa phong tỏa tàu thuyền đi và đến cảng Iran ở khu vực eo biển Hormuz, Teheran đã sử dụng tuyến đường này như một hành lang
thu phí có chọn lọc, với lệ phí 2 triệu đô la Mỹ cho mỗi tàu, thanh toán bằng nhân dân tệ. Dầu mỏ được vận tải qua ngả này đã mang lại
doanh thu cho Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran, nhưng trên thực tế, đã không có tàu chở phân bón nào được cấp phép (Le Grand Continent).
Theo cảnh báo của ông Augustin Grandgeorge, chuyên gia Cơ quan Phát triển Pháp AFD, cho dù xung đột quân sự có giảm, việc lưu
thông hàng hải tại eo biển Hormuz cũng khó sớm phục hồi như trước khi có chiến tranh. Trong một bài nhận định trên Le Grand Continent,
chuyên gia Grandgeorge cảnh báo, cuộc khủng hoảng Hormuz, làm tê liệt tuyến đường huyết mạch vận chuyển nguồn phân bón chủ yếu
của thế giới, đang phơi bày tình trạng các nền kinh tế phụ thuộc mật thiết vào nhau, nhưng lại thiếu cơ chế quốc tế để đối phó với khủng
hoảng về phân bón.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét